“Dit jaar ga ik het anders aanpakken.” Na de zomer klinken die woorden in veel teams. Dat is geen toeval: onderzoek naar wat wetenschappers het fresh-start-effect noemen, laat zien dat mensen na een duidelijk gemarkeerd nieuw begin - het begin van een week, een maand, een verjaardag, een vakantie - aantoonbaar vaker beginnen aan doelen. Zo steeg het sportschoolbezoek in dat onderzoek merkbaar bij het begin van een nieuwe week. De zomervakantie werkt als zo’n moment: een duidelijke afsluiting van een periode, gevolgd door een nieuw begin waarop mensen sneller een voornemen uitspreken.

Volgens Ashwin Taneja, lichaamstaalexpert en oprichter van Body Signals Academy, is de vraag niet óf mensen dat voornemen uitspreken, maar of je kunt zien hoe het ervoor staat. “Of een voornemen ook echt gedragen wordt, zie je niet aan de woorden, maar aan hoe iemand erbij zit terwijl hij ze uitspreekt,” zegt hij. Dat principe heet congruentie: de mate waarin verbale en non-verbale communicatie met elkaar overeen komen.

Voor één medewerker is dat verschil tussen een uitgesproken en een gedragen voornemen een individuele kwestie. Voor een organisatie die het laatste kwartaal van het jaar ingaat, is het dat niet. Een team vol goede voornemens die na een paar weken alweer wegzakken, kost tijd, geld en herhaalde inspanning: nieuwe plannen die stranden, targets die worden bijgesteld, projecten die opnieuw moeten worden aangezwengeld. Wie als leidinggevende vroeg ziet welke voornemens stevig staan en welke vooral sociaal wenselijk zijn uitgesproken, kan gerichter bijsturen voordat dat op teamniveau zichtbaar wordt.

Wat congruentie is, en waarom het ertoe doet

Wanneer iemand enthousiast praat over een nieuw plan, verwacht je dat terug te zien in houding, gebaren en energie. Congruent gedrag herken je bijvoorbeeld aan:

  • rechtop zitten of licht naar voren leunen tijdens het praten
  • actieve, open gebaren die het verhaal ondersteunen
  • een stem die net iets meer energie en variatie heeft dan in een gewoon gesprek

Incongruent gedrag, waarbij woorden en lichaam elkaar tegenspreken, herken je aan het omgekeerde:

  • een houding die vlak en onveranderd blijft, ook tijdens de “enthousiaste” zinnen
  • weinig tot geen gebaren bij het toelichten van een verhaal
  • een stem die qua toon en tempo niet verandert ten opzichte van de rest van het gesprek

“Zeg je ‘ik ga dit jaar echt anders werken’ met een houding die verder onveranderd blijft, dan spreken woorden en lichaam elkaar tegen,” legt Taneja uit. “Dat is geen bewijs dat iemand liegt, maar wel een aanwijzing om door te vragen.”

Waarom je iemands normale gedrag moet kennen

Om incongruentie te herkennen, moet je eerst weten hoe iemand zich normaal gedraagt. Dat noemen gedragsdeskundigen iemands baseline: het gedrag dat voor die specifieke persoon gebruikelijk is.

Taneja: “Iemand die van nature rustig en ingetogen is, toont geen incongruentie wanneer die kalm reageert op een nieuw plan. Iemand die normaal juist expressief en energiek is, en nu opvallend vlak reageert op zijn eigen voornemen, geeft wel een signaal af. Zonder die vergelijking met iemands normale gedrag is elke interpretatie giswerk.”

Hoe je dit in de praktijk toepast

Op basis van het onderscheid tussen congruent en incongruent gedrag geeft Taneja een aantal concrete aanknopingspunten:

  • Let op het tempo van spreken versus het tempo van bewegen. Enthousiaste woorden in combinatie met een trage, vlakke lichaamshouding is een mismatch die het waard is om op te merken.
  • Kijk naar de duur van het enthousiasme. Energie die alleen aanwezig is tijdens het gesprek zelf, en meteen wegzakt zodra het gesprek voorbij is, wijst volgens Taneja eerder op sociaal wenselijk gedrag dan op een gedragen voornemen.
  • Vraag door in plaats van te concluderen. Zie je een mismatch, ga er niet automatisch van uit dat iemand het niet meent. Een concrete vervolgvraag zoals “Wat ga je morgen al anders doen?” geeft vaak meer inzicht dan de oorspronkelijke uitspraak zelf.
  • Vergelijk met eerdere momenten. Heeft iemand een vergelijkbaar voornemen eerder uitgesproken, bijvoorbeeld na de vorige jaarwisseling? Terugkijken naar wat er toen aan gedrag te zien was, kan een extra vergelijkingspunt geven.

Waarom dit meer is dan lichaamstaal alleen

Het doel is niet om collega’s te doorgronden, maar om als leidinggevende beter te weten waar aandacht nodig is. Een voornemen dat congruent wordt uitgesproken, vraagt doorgaans weinig extra opvolging. Een voornemen met een duidelijke mismatch tussen woorden en gedrag is juist gebaat bij een incheckmoment of het maken van concrete afspraken - vóórdat het wegzakt en ergens anders in de organisatie weer moet worden opgepakt.

Verder kijken dan de woorden

De zomervakantie zorgt voor een moment waarop veel plannen en voornemens hardop worden uitgesproken. Wie let op de mate waarin woorden en gedrag elkaar bevestigen, krijgt een extra aanknopingspunt om te bepalen waar opvolging nodig is, voordat een individueel voornemen een terugkerend teamprobleem wordt.

Lees ook: Terug van vakantie is niet hetzelfde als er weer helemaal zijn en Na de zomer hoor je de werkdruk niet, je ziet het.