Self-soothing behaviour: hoe je lichaam spanning lekt

In veel gesprekken letten we bewust op wat iemand zegt. Soms ook op hoe iemand kijkt of beweegt. Waar we minder bij stilstaan, is wat mensen doen om zichzelf te kalmeren wanneer spanning oploopt. Dit nemen we vaak onbewust waar. Daardoor krijgen we een bepaalde indruk van iemand, zonder precies te kunnen benoemen waar die vandaan komt. Vaak is dat een indruk die de impact van de boodschap onbewust maar drastisch verlaagt – en dat geldt net zo goed voor jouw boodschap. Ook jij laat dit gedrag zien, juist op momenten die ertoe doen.

Dit kalmerend gedrag wordt ook wel self-soothing behaviour genoemd: gedrag waarmee het lichaam spanning probeert te verminderen. Wie dit leert herkennen, kan spanning beter plaatsen in de context en – wanneer dat nodig is – gericht verlagen door de juiste vragen te stellen.

Waarom mensen zichzelf onbewust kalmeren

Wanneer spanning ontstaat, reageert het lichaam direct. Spieren spannen zich aan, ademhaling verandert en het zenuwstelsel schakelt naar een staat van verhoogde alertheid. Tegelijkertijd probeert het lichaam die spanning weer te verlagen. Dat gebeurt vaak via kleine, vaak repetitieve bewegingen die een kalmerend effect hebben.

Denk aan aanraking, warmte en ritme. Aanraking van de huid kan een kalmerend effect hebben op het zenuwstelsel. Warmte, bijvoorbeeld via handen op de huid, draagt bij aan een gevoel van comfort. Herhalende bewegingen – zoals het wiebelen van een been – zorgen voor ritme, wat helpt om spanning te reguleren en het lichaam weer tot rust te brengen.

Deze bewegingen zijn geen bewuste strategie. Ze komen voort uit systemen in het lichaam die gericht zijn op herstel en balans. Daarom zie je dit gedrag juist op momenten waarop iemand onder druk staat, twijfelt of zich ongemakkelijk voelt.

In professionele context kan dat er zo uitzien:

• in een sollicitatiegesprek (HR) wanneer een kandidaat een lastige vraag krijgt en kort over zijn nek wrijft
• in het onderwijs wanneer een student zijn of haar lippen veelvuldig likt voor of tijdens een presentatie
• in een commercieel gesprek wanneer een prijs wordt genoemd en iemand met een pen begint te spelen of de ene hand aait met de andere hand
• bij leidinggevenden wanneer een besluit ter discussie wordt gesteld en iemand zijn gezicht frequent aait

Let op:verhoogde spanning staat niet gelijk aan liegen. Trek daarom nooit de conclusie dat zelf-troostend gedrag voortkomt uit een leugen. Het kan een rol spelen, maar is op zichzelf geen bevestiging.

Wanneer dit gedrag zichtbaar wordt

Self-soothing gedrag verschijnt zelden zonder reden. Het komt vaak naar voren op momenten waarop de spanning toeneemt.

Bijvoorbeeld:

• wanneer een lastig onderwerp wordt aangesneden
• wanneer iemand een kritische vraag krijgt
• wanneer er een beslissing moet worden genomen
• wanneer iemand zich beoordeeld voelt
• wanneer je een pittige onderhandeling voert

Een voetbalmaatje van mij wrijft bijvoorbeeld vrij intensief over de achterzijde van zijn nek, kort nadat hij een kans heeft gemist. Ik reageer daar dan verbaal op door te zeggen: “maakt niet uit, de volgende scoor je!”, of iets in die richting. Zo probeer ik de onzekerheid of spanning die hij op dat moment laat zien weg te nemen.

In professionele gesprekken werkt dat vergelijkbaar. Wanneer je dit soort signalen herkent, kun je inspelen op wat iemand op dat moment nodig heeft.

Wat je kunt doen wanneer je dit ziet

Het doel is niet om dit gedrag te stoppen of te benoemen. Het is een signaal dat je helpt om beter te begrijpen wat er speelt.

Wanneer je self-soothing gedrag ziet, kun je bijvoorbeeld:

• het tempo van het gesprek iets verlagen
• een vraag stellen die ruimte geeft voor toelichting, zoals: “Kun je uitleggen wat voor jou op dit punt belangrijk is?”
• een korte pauze laten vallen
• het onderwerp iets verder uitwerken voordat je doorgaat

Dit helpt om de spanning te verlagen, waardoor iemand weer beter kan nadenken en reageren.

In een onderhandeling kan dit bovendien in je voordeel werken. Self-soothing gedrag laat namelijk zien dat een onderwerp impact heeft. Dat kan betekenen dat je een punt raakt waar twijfel, druk of een bepaalde mate van belang ontstaat. In sommige gevallen is dat juist een moment om je positie iets duidelijker neer te zetten.

Het verschil zit niet in het herkennen van deze signalen, maar in hoe je het moment leest en daarop inspeelt.

Tot slot

Self-soothing gedrag is een natuurlijke manier waarop het lichaam spanning probeert te reguleren. Het zegt niet wat iemand denkt, maar laat zien hoe comfortabel iemand zich op dat moment in die specifieke situatie voelt. Iedereen vertoont dit gedrag, ook wanneer we denken rustig te blijven.

Door aandacht te hebben voor deze signalen, kun je gesprekken beter aanvoelen en op het juiste moment ruimte geven, doorvragen of doorpakken.